Zamana Çentik Atmak: Nuri Bilge Ceylan’ın Ahlat Ağacı ve Sessiz Direnişin Estetiği
Zamanın akışına bir çentik atabilir miyiz gerçekten? O hep ilerleyen, duraksamayan, bize sormadan geçen zamana… Nuri Bilge Ceylan’ın Ahlat Ağacı filminde bu soru, açıkça sorulmasa da her sahnede yankılanır. Başkarakter Sinan’ın iç yolculuğunda, her adımda, her durakta, her susuşta hissedilir bu çaba: Zamanın kendisine küçük bir iz bırakmak, bir çentik atmak.
Ceylan sineması, Türk edebiyatının içe dönük, derinlikli karakterleriyle benzer bir çizgide yürür. Tıpkı Oğuz Atay’ın Tutunamayanlar’ındaki Turgut gibi; ya da Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam’ındaki C.’nin şehir sokaklarında kayboluşu gibi… Ceylan’ın karakterleri de varoluşun kıyısında gezinir. Beklerler. Ararlar. Çoğu zaman da susarlar. Ama o suskunlukta bir iç ses vardır, biriktiren, sorgulayan, zamanla inatlaşan…
Ahlat Ağacı, yalnızca bir taşra anlatısı değil; aynı zamanda zamanla, aidiyetle ve benlikle verilen sessiz bir mücadeledir. Sinan, yazar olma hayaliyle döndüğü memleketinde, babasının borçları, toplumun beklentileri ve kendi iç çalkantıları arasında sıkışırken, aslında zamanla bir hesaplaşma içindedir. Yazmak, onun için zamana çentik atma girişimidir. Belki de, "Ben buradaydım" diyebilmenin, yok oluşa karşı direnişin tek yoludur.
Edebiyatta da zamanla böyle bir mücadele sıkça görülür. Marcel Proust, Kayıp Zamanın İzinde adlı dev eserinde belleğin izini sürerken, zamanı durdurmaya değil, onun içindeki izleri anlamlandırmaya çalışır. Ahmet Hamdi Tanpınar ise Huzur’da zamanın bir boyutunu İstanbul’un sessiz sokaklarında ve Mümtaz’ın iç dünyasında örer. Zaman, hem bir tehdit hem de bir tesellidir.
Nuri Bilge Ceylan’ın zamanla ilişkisi de tam olarak buradan köklenir. Onun kamerası sabırlıdır; acele etmez, zamana saygı duyar. Doğayı, rüzgârı, insan yüzlerini izlerken; izleyicisini de zamanla birlikte düşünmeye zorlar. Bir bakıma, her planı bir çentiktir zamana. Her karakteri, görünmeyen bir iz bırakır.
"Zamana çentik atmak" deyimi, Ahlat Ağacı özelinde yalnızca bir anlatı biçimi değil, aynı zamanda bir hayata karşı duruş biçimidir. Zamanın bizi silip geçeceği gerçeğiyle yüzleşen karakterler, bu akışı durduramazlar belki ama kendi küçük anlarını anlamlı kılabilirler. Bu, edebiyatın da sinemanın da temel varoluş nedenlerinden biridir: Geçicilik karşısında anlam yaratmak.
Bir metin, bir film, bir şiir ya da bir bakış... Bazen bu çentik küçücük bir izdir; ama insanı ve zamanı birbirine bağlayan o iz, bir ömür hatırlanır.