Sosyal medyada, kitap kulüplerinde, okuma listelerinde ve kitapçı raflarında Franz Kafka'nın adı neredeyse her zaman ön sıralarda. Özellikle Dönüşüm ve Milena'ya Mektuplar, Türkiye'de yalnızca çok satan kitaplar değil; aynı zamanda en çok alıntılanan, en çok paylaşılan ve en çok tavsiye edilen eserler arasında.
Üstelik bu durum yalnızca bize özgü bir gözlem de değil. Yabancı kitap topluluklarında zaman zaman Türkiye'deki Kafka ilgisinin dikkat çektiğini gösteren paylaşımlara rastlamak mümkün. Özellikle Milena'ya Mektuplar'ın sosyal medyadaki görünürlüğünün birçok ülkeye kıyasla oldukça yüksek olduğu görülüyor.
Peki neden?
Bence bunun tek bir cevabı yok.
Kafka'nın Dünyası Nasıl Oluştu?
Kafka'nın Türkiye'de neden bu kadar karşılık bulduğunu anlamak için biraz da onun hayatına bakmak gerekiyor.
1883 yılında Prag'da doğan Kafka, Almanca konuşan Yahudi bir ailenin çocuğuydu. Daha çocuk yaşlardan itibaren kendisini ait hissetmekte zorlandı. Bir yanda Alman kültürü, diğer yanda Çek toplumu, bir yanda Yahudi kimliği... Hayatı boyunca tam anlamıyla hiçbir yere ait hissedemedi.
Bu yabancılık duygusu daha sonra eserlerinin merkezine yerleşti.
Bir diğer önemli etken ise babası Hermann Kafka ile olan ilişkisiydi. Otoriter, baskın ve mesafeli bir baba figürü, Kafka'nın kişiliğinde derin izler bıraktı. Daha sonra kaleme aldığı Babaya Mektup yalnızca bir hesaplaşma değil; aynı zamanda onun korkularının, suçluluk duygusunun ve yetersizlik hissinin de kaynağını gösteren önemli bir metindir.
Gündüzleri bir sigorta kurumunda çalışan Kafka, geceleri yazıyordu. Bürokratik düzenin içinde geçirdiği yıllar, daha sonra Dava ve Şato gibi eserlerinde karşımıza çıkan o bunaltıcı "Kafkaesk" atmosferi besledi.
Yani Kafka'nın anlattığı dünya hayal ürünü değildi. Büyük ölçüde kendi yaşamının, korkularının ve deneyimlerinin edebiyata dönüşmüş hâliydi.
Kafka'nın Dünyası Bize Uzak Değil
Kafka'nın eserlerinde sürekli karşımıza çıkan bazı temalar var: yabancılaşma, otoriteyle çatışma, bürokrasi, anlaşılmama hissi, varoluşsal kaygılar, suçluluk duygusu, bitmeyen korkular...
Bunlar yalnızca edebî temalar değil. Aynı zamanda birçok insanın gündelik hayatında karşılık bulan duygular.
Belki de bu yüzden Kafka'yı okurken "Bu beni anlatıyor" hissine kapılan insan sayısı oldukça fazla. Özellikle Türkiye'de.
Bürokrasi ve Kafka
Bugün dünyada "Kafkaesk" denildiğinde akla gelen ilk şeylerden biri, insanı çaresiz bırakan bürokratik sistemlerdir.
Türkiye'de yaşayan birçok insan da hayatının bir döneminde benzer duygularla karşılaşıyor olabilir. Uzayan işlemler, belirsizlikler, kuralların karmaşıklığı ve bireyin kendini sistem karşısında küçük hissetmesi...
Belki de Dava ya da Şato bu yüzden burada yalnızca roman olarak okunmuyor; zaman zaman gerçek hayatın bir metaforu gibi algılanıyor.
Melankoliye Yabancı Değiliz
Kafka'nın Türkiye'de sevilmesinin bir başka nedeni ise duyguların yoğunluğu olabilir.
Bizim kültürümüzde aşk da, özlem de, öfke de, yas da çoğu zaman yüksek dozlarda yaşanıyor. Edebiyatımızda da bunun izlerini görmek mümkün.
Türkiye'de her şey en son raddede, uçlarda yaşanır—aşkımız da, öfkemiz de, kederimiz de her zaman çok yoğundur. Tarihimiz ve coğrafyamız bunda büyük bir rol oynuyor.
Milena'ya Mektuplar'ın gördüğü ilgi bana biraz da bununla ilgili geliyor. Kafka'nın Milena'ya yazdığı mektuplar yalnızca romantik metinler değil. Kırılganlığın, özlemin, korkunun ve çaresizliğin iç içe geçtiği satırlar. Bu yüzden sosyal medyada en çok paylaşılan Kafka alıntılarının önemli bir kısmının bu kitaptan çıkması bana şaşırtıcı gelmiyor.
Neden Özellikle Dönüşüm ve Milena'ya Mektuplar?
Türkiye'de Kafka denince ilk akla gelen iki kitabın bu olması tesadüf değil gibi geliyor bana.
Dönüşüm, yabancılaşmayı herkesin anlayabileceği güçlü bir metaforla anlatıyor. Gregor Samsa'nın böceğe dönüşmesi yalnızca fantastik bir olay değil; toplum tarafından dışlanmanın ve işe yaradığın sürece değer görmenin simgesi hâline geliyor. Bu his, birçok okurun kendi hayatında bir karşılık buluyor olabilir.
Milena'ya Mektuplar ise bambaşka bir yerden etkiliyor. Sosyal medyada sıkça paylaşılan alıntılar, yalnızca romantik oldukları için değil; kırılganlık, özlem ve anlaşılma isteğini çok yoğun bir dille ifade ettikleri için geniş bir karşılık buluyor.
Biri akla, diğeri kalbe sesleniyor. Belki de bu yüzden Türkiye'de Kafka'nın en çok konuşulan iki kitabı tam da bunlar oluyor.
Peki Kafka Gerçekten Bu Kadar Büyük Mü?
Bence evet.
Ama bazen Türkiye'de Kafka'nın biraz "ikonlaştırıldığını" da düşünüyorum. Özellikle sosyal medyada yalnızca birkaç alıntı üzerinden Kafka'yı tanıdığını düşünen büyük bir kitle var. Oysa Kafka yalnızca melankolik cümleler kuran bir yazar değil; aynı zamanda modern edebiyatın yönünü değiştiren, insan psikolojisini benzersiz bir derinlikle anlatan güçlü bir gözlemci.
Bu yüzden onu sadece estetik alıntılarla değil, eserlerinin bütünüyle okumak gerektiğine inanıyorum.
Sonuç
Kafka'nın Türkiye'deki popülerliğinin tesadüf olduğunu düşünmüyorum.
Belki bunun nedeni, onun anlattığı dünyanın bize fazlasıyla tanıdık gelmesi. Yabancılaşma, korku, bürokrasi, yalnızlık, anlaşılmama hissi ve varoluşsal kaygılar... Kafka'nın metinlerinde bulunan bu temalar, Türkiye'deki birçok okurun kendi yaşam deneyimleriyle kolayca rezonans kurabiliyor gibi görünüyor.
Bu yüzden Kafka burada yalnızca okunan bir yazar değil.
Çoğu zaman hissedilen bir yazar.
Ve belki de onu bu kadar kalıcı yapan şey tam olarak bu.
Bu yazıda yer alan tüm değerlendirmeler tamamen kişisel gözlem ve yorumlardan ibarettir. Kesin bir saptama ya da akademik bir iddia taşımaz; yalnızca bir okuyucunun kendi deneyiminden hareketle düşündüklerini paylaşma çabasıdır.