Yazar: Anthony Burgess (1917-1993)
Orijinal Adı: A Clockwork Orange
İlk Yayın: 1962
Tür: Distopya / Bilim Kurgu
Sayfa: 190 sayfa
Değerlendirme: ⭐⭐⭐⭐½

"Güven, arkadaşlık gibi sözcüklerin modası geçmişti anlaşılan..."

Kitaba inanılmaz hızlı girdim. Daha ilk sayfalarda o rahatsız edici atmosferi hissetmeye başlıyorsunuz zaten. Akıcı bir anlatımı var; yorucu değil, aksine sizi sürekli ileri itiyor. İki günde bitirdim.

Distopya okumayı seven biriyseniz zaten kitabın içine düşmeniz çok uzun sürmüyor. Anthony Burgess'in kurduğu dünya hem kaotik hem de garip şekilde canlı hissettiriyor. Özellikle Alex'in ağzından anlatılması kitabı daha da sürükleyici hale getiriyor.

Kesinlikle hızlı bir okuma oldu. Kitap içine hızlıca girdim, felsefesini çabuk anladım. Ama bu hız asla "ucuz" bir okuma değildi. Aksine, her sayfada sizi rahatlatmayan bir ağırlık vardı.

Ama dürüst olmak gerekirse, kitap herkes için uygun değil. Yer yer yoğun argo kullanımı var ve bazı sahneler gerçekten rahatsız edici, tiksindirici. Hatta kimi bölümlerde bilinçli olarak "iğrenç" hissettirdiğini düşünüyorum. Birçok okurun özellikle bu rahatsızlık hissinden bahsettiğini gördüm.

Kimileri kitabı fazla sert buluyor. Benim içinde kısmen sertti diyebilirim ama okumaya devam etmeyi engellemiyor. Çünkü o rahatsızlık aslında mesajın bir parçası.

Kitap boyunca en ilginç hissettiğim şey ise Alex'e karşı yaşadığım duygu değişimiydi. Başlarda yaptığı kötülüklere sinir oluyorsunuz. Hatta çoğu zaman tiksinme seviyesinde bir öfke oluşuyor.

Ama kitabın ilerleyen bölümlerinde işler değişiyor. Sonlarda "kötülük yapamıyor" oluşu beni üzdü diyemem ama kendi iradesi dışında "iyi" olmaya zorlanması çok tuhaf bir his bıraktı. Tam olarak açıklaması zor. Kendi özgür iradesi ile iyilik veya kötülüğü seçemiyor oluşuna içerledim.

"Seçme hakkına sahip olmayan kişi kişiliğini yitirmiş demektir." Sanırım kitabın vermek istediği duygu da bu zaten: İnsan gerçekten seçim yapamıyorsa hâlâ insan mıdır?

Burgess kitapta sadece şiddeti anlatmıyor; özgür irade meselesini tartışıyor. Devletin bir insanı "iyi" hale getirmesi gerçekten iyilik midir, yoksa sadece mekanik bir itaate dönüşmek midir? Kitabın merkezindeki temel meselenin "özgür irade" olduğu özellikle vurgulanıyor.

Kitap hakkında hissettiğim bir diğer duygu: karmaşa. Çünkü Otomatik Portakal sizi sürekli ahlaki bir ikilemin içine çekiyor. Alex kötü biri mi? Evet. Ama devletin ona yaptıkları daha mı iyi? İşte burada net cevaplar kayboluyor. Bitince zihninizde temiz cevaplar bırakmıyor; aksine daha fazla soru bırakıyor.

Benim en sevdiğim detaylardan biri ise Alex'in doğrudan okurla konuşmasıydı. O anlatım biçimi kitaba çok farklı bir enerji katıyor. Sanki biri karşıma geçmiş de bütün hikâyeyi birebir anlatıyormuş gibi hissettim. Daha önce bu hissi Jane Eyre ve Oğuz Atay eserlerinde yaşamıştım.

Okurla kurulan o doğrudan temas, karakteri daha gerçek yapıyor. Ve belki de bu yüzden Alex gibi korkunç bir karakter bile zaman zaman insana "yakın" hissettirebiliyor.

Kitabın dili de ayrıca konuşulmayı hak ediyor. Burgess'in yarattığı argo dil başta yabancı hissettiriyor ama bir süre sonra alışıyorsunuz. Hatta fark etmeden o ritmin içine giriyorsunuz.

Kitap ile ilgili düşüncelerim karmaşık. Ama sevdim mi? Evet, sevdim.

Önerir miyim? Evet, özellikle distopya severler için kesinlikle. Zaten çabucak bitecek bir kitap. Bitince zihninizde temiz cevaplar bırakmıyor; aksine daha fazla soru bırakıyor. Belki de bu yüzden hâlâ bu kadar etkili.

Distopya meraklıları ve özgür irade tartışmalarını sevrenler için bu kitap ideal. Dil oyunlarını seven, Nadsat gibi yapay diller oluşturmanın canlılığından zevk alan okuyucular bunu aptallaştırılmış bir metin olarak görmeyecek; aksine okur olarak kendilerinin de kurguya dahil edilmesini takdir edecekler. Doğrudan anlatıma açık olan, karakterlerin yanınızda konuştuğu hissi yaşamak isteyenler de buraya gelmeli. Argo ve şiddetten rahatsız olanlar veya "temiz" cevaplar isteyen okuyucular için bu kitap uygun değil. Hafif, rahatlatıcı okumalar arayanlar da burada ağır bir psikolojik yük bulacaklar.

Puanım: ⭐⭐⭐⭐½