Bir süredir düşündüğüm bir mesele hakkında bir şeyler yazmak istiyorum. Oğuz Atay'ın karakterleri —Selim Işık, Turgut Özben, Hikmet Benol (ve iç sesi Olric) ile Oyunlarla Yaşayanlar'daki Coşkun— biraz fazlaca samimiyet buhranına kapılıyor olabilirler mi? Bu "samimiyet buhranı" kelimesini de Oyunlarla Yaşayanlar kitabından aldım. Coşkun bir oyun sahnesindeymiş gibi kendini samimiyet buhranına kaptırıyor ve içinde ne varsa her şeyi meydana döküyor, içerideki yani vicdanındaki sessiz bir mahkemeyi kalabalıkların önünde bir oyun sahnesinde yaşamaya başlıyor.
Bu buhran, Oğuz Atay romanlarında nasıl karşımıza çıkıyor? Dilde ironi, biçimde oyun, eylemde ise erteleyiş ve yıkım olarak görünür; Atay'ın poetikasında hem etik bir mesele (kendine karşı doğruluk) hem de estetik bir ilke (dilin kendi üzerine kıvrılması) haline gelir.
Peki bu karakterler arasında bir bağ var mı? Bu karakterler hepsi Oğuz Atay'ın dünyasının bir parçası olabilir mi? Oğuz Atay kendi samimiyet buhranını romanlarına aktarmış olabilir mi? Bugün bunun üzerine konuşalım.
Samimiyet Buhranına Kapılmak Ne Demek?
"Samimiyet buhranı" modern insanın kendi hakikatine duyduğu güvensizliktir. Söylediğiyle hissettiği, yaptığıyla düşündüğü arasındaki uçurum büyüdükçe, kişi kendine yabancılaşır. Bu noktada bir "iç mahkeme" kurulur: sözler tanık, eylemler sanık, vicdan yargıç olur. Bu, Dostoyevski'nin Raskolnikov'unda, Goethe'nin Werther'inde, Oğuz Atay'ın Selim Işık'ında yankılanan ortak bir insanlık halidir. Samimiyet, artık doğrudan yaşanan bir duygu değil, kendine sadık kalma çabasının sancısıdır.
"İnsanın kendi hakikatine inancı sarsıldığında, içerde bir mahkeme kurulur."
Atay'ın evreninde bu mahkeme çoğu kez ironinin gölgesindedir. Karakter, kendini hem yargıç hem sanık hem de seyirci olarak konumlar. "Samimiyet"e duyulan aşırı talep ile onu dile getirirken kullanılan ironik ve oyunbaz dil arasındaki gerilim, Atay'ın dünyasını kuran temel akımdır.
Samimiyet Buhranına Kapılan Oğuz Atay Karakterleri
1. Selim Işık (Tutunamayanlar): Samimiyetin Aşırı Ölçütü
Selim, hiçbir sözü yeterince sahici bulmaz. İçtenliğe dair eşiği imkânsıza yaklaştırır; her şeyi alaya alır ama kendi içindeki kırılmayı saklayamaz. Samimiyet onda bir ideal değil, bir yük haline gelir. Ölümü, sahici olmanın artık mümkün olmadığı bir dünyada son dürüst eylem gibidir.
2. Turgut Özben (Tutunamayanlar): Tanıklığın Dedektifliği
Turgut, Selim'in hikâyesini çözmeye çalışırken kendi hakikatinin izini sürer. Başkasının hayatı üzerinden kendini anlama çabası, "öz-ben" fikrinin çözülmesine dönüşür. Onun samimiyet buhranı, dolaylılıkta saklıdır: kendi hikâyesini başkasının cümlelerinde arar.
3. Hikmet Benol & Olric (Tehlikeli Oyunlar): İç Sesin Tiyatroya Dönüşmesi
Hikmet'in zihninde kurduğu oyunlar, samimiyetin bir biçimidir: gerçeğe tahammül edemeyen aklın sahnesi. Olric, bu iç hesaplaşmanın hem tanığı hem de suç ortağıdır. Samimi olmamak için oynar; ama oyunlarının içinde bile hakikate çarpar. Samimiyet artık bir performans biçimidir.
4. Coşkun (Oyunlarla Yaşayanlar): Seyircinin Önünde Hesaplaşma
Coşkun, iç hesaplaşmayı kamusal alana taşır. Kendi samimiyet krizini oyunlaştırır; seyirciyi tanık kılar. Atay'ın dünyasında bu, modern bireyin halidir: herkes sahnede, herkes rolündedir. Samimiyet, artık gizli bir monolog değil, seyirciye karşı oynanan bir oyundur.
"Oyun, samimiyetin düşmanı değil, onun zorunlu eşiğidir."
Poetika: Atay'ın Dili ve Samimiyetin İronisi
İroni ve Parantezler: Dil, söylenenin arkasına yeni bir ses ekler; iç ses dış sesi sabote eder.
Üstkurmaca: Metin, kendi kurallarını ifşa eder; oyun, "oyun olduğunun" farkındadır.
Çokdillilik: Bürokratik, akademik, argo; diller arası geçiş, samimiyeti hem arar hem bozar.
Zaman: "An" yerine "erteleme"; karar anı hep ötelenir.
Okur: Yargıç–tanık–sanık rollerini sırayla giyer.
Atay'da samimiyet, "netlik" değil, çatlakların birlikte taşınabilmesidir. İroni, sahiciliği maskelerken onu aynı zamanda mümkün kılar.
Samimiyetin Oyunu Olur Mu?
Oğuz Atay'ın karakterleri, samimiyet buhranını her defasında yeni bir "oyun"la karşılar. Oyun, hakikate ulaşmanın değil, onu denemenin aracıdır. Bu nedenle Atay'ın dili bir itiraftan çok bir deneydir: samimi olmak yerine samimiyeti sınayan bir dil.
Bu yönüyle Atay, hem Dostoyevski'nin vicdanıyla hem de Goethe'nin duygusuyla konuşur ama Türkçeye özgü bir "oyun dili" kurar. Çünkü bizde samimiyet, çoğu zaman kelimelerin içinde değil, suskunlukta saklıdır.
"Bizim gibiler, ancak oyunlarda ölür." — Oğuz Atay
Oğuz Atay'ın Karakterleri Arasındaki Bağ: Yaşamdan Romana Akan Samimiyet Krizi
Şimdi asıl konuya gelelim: Oğuz Atay karakterleri arasında bir bağ var mı? Oğuz Atay kendi samimiyet buhranını mı yazdı?
Hayattan Karakterlere: Otobiyografik İzler
Yıldız Ecevit'in 2005 yılında yayımlanan "Ben Buradayım... — Oğuz Atay'ın Biyografik ve Kurmaca Dünyası" adlı kapsamlı biyografisinden sonra artık net olarak biliyoruz: Tutunamayanlar'ın pek çok otobiyografik öğe taşıdığı anlaşıldı.
Somut benzerlikler öyle çarpıcı ki görmemek neredeyse imkânsız:
1. Baba Baskısı ve Meslek Seçimi
Oğuz Atay, tıpkı romanındaki Selim Işık gibi, mühendisliği babasının baskısıyla okumuştur. Lise yıllarında resim ve tiyatroya ilgi duyan Atay'ı resim öğretmeni sanat akademisine yönlendirmiş, ancak babası Cemil Atay "adam gibi meslek" edinmesi gerektiği konusunda ısrarcı olmuştur. Atay'ın Selim'e söylettiği şu cümle bu gerçeği yansıtır:
"Lisede iyi bir öğrenci olduğum için zor bir meslek seçmeliydim. Bu nedenle mühendis olmaya mecburum."
Mühendisliği sevmeden okuduğu, mesleğini de istemeye istemeye yaptığı hem romanlarında hem de hakkındaki tanıklıklarda doğrulanıyor.
2. Baba ile Çatışma: "Babama Mektup" ve İç Hesaplaşma
1975 yılında yayımlanan "Babama Mektup" öyküsü, Oğuz Atay'ın babasıyla kurduğu sorunlu ilişkinin en çıplak itirafıdır. Babasının ölümünden iki yıl sonra kaleme aldığı bu metin, hayattayken yüzüne karşı söyleyemediklerini dile getirir.
Cemil Atay ve Oğuz Atay arasındaki ilişki bir "anlaşmazlık" ilişkisiydi. Nurdan Gürbilek'in tespitiyle, Atay'ın karakterleri "çocukluklarını yaşamadan büyümek zorunda kalmış, bu yüzden çocuk kalmışlar"dır. Baba-oğul arasında sağlam bir iletişim kurulamadığı için Oğuz Atay, bu iç hesaplaşmayı ancak babasının ölümünden sonra, yazı aracılığıyla yapabilmiştir.
İlginç olan şu: Her ne kadar babası klasik Türk müziğini ve Batı müziğini sevmediği için Oğuz ona benzememeye çalışsa da, babasının vefatından sonra yazdığı mektupta kendisinin babasının sevmediği özellikleri aldığını ve ona benzediğini itiraf eder.
3. İntihar Eden Arkadaş: Selim Işık'ın Gerçek Karşılığı
Oğuz Atay, bir röportajda "Selim Işık kimdir?" sorusuna şu cevabı vermiştir:
"İntihar eden bir arkadaşım, Ural var (...) Belki ben varım. Adlarını yazmanın sakıncalı olacağı birkaç arkadaşım var."
Tutunamayanlar'ı ithaf ettiği kişilerden biri Ural adında intihar eden bir arkadaşıdır. Yani Selim Işık karakteri, gerçek hayatta var olan, Atay'ın tanıdığı ve kaybettiği bir insandan esinlenmiştir. Karakterlerine çoğu zaman etrafındaki insanlar ilham vermiştir.
4. Zatürre, Yalnızlık ve İçe Kapanma
Tıpkı karakterleri gibi, Oğuz Atay da çocukluk yıllarında zatürre geçirmiş ve bu hastalık onu sakin, içe dönük bir yaşam sürmeye itmiştir. Kuzeni Füruzan sayesinde klasikleri okuyan Atay, ince mizah anlayışını yansıtan karikatürler çizmiş, bu mizah anlayışı edebi eserlerinde de kendini göstermiştir.
İçine kapanık bir çocuktu. Öyle ki sınıfta öğretmenin "Kardeşini sevmeyen var mı?" sorusuna parmak kaldıran tek öğrenci oydu. Bu yalnızlık ve içe kapanıklık, Selim Işık'ın, Hikmet Benol'un ve diğer tüm karakterlerin temel ruh halidir.
5. Tutunamayanlar Ansiklopedisi ve Projelerin Tamamlanamaması
Selim Işık son günlerinde "Tutunamayanlar Ansiklopedisi" üzerine bir proje başlatır ama tamamlayamadan intihar eder. Oğuz Atay da "Türkiye'nin Ruhu" adını verdiği büyük bir roman projesi için hazırlıklar yapmış, Uşaklıgil ailesi üzerine biyografik bir roman yazmak istemiştir. Ancak 1977'de beyninde çıkan tümör nedeniyle bu projesini tamamlayamadan hayata veda etmiştir.
6. Modernleşme, Doğu-Batı Çatışması ve Aydın Kimliği
Oğuz Atay, Cumhuriyet'in Batılılaşma, bilim ve laiklik kültürünü destekleyen bir kuşağın mensubuydu. Ancak gördüğü Batı kültürü çoğu kez bir tür sömürgecilik olarak algılanıyordu. Gelenekçilerin ise Batı kültürüne karşı geçmişten uydurma hikâyelerle karşı çıkmasına da tahammül edemiyordu. Bu "arafta kalma hali" tüm karakterlerine sinmiştir.
Karakterler Arasındaki Benzerlikler
Evet, karakterler arasında çarpıcı benzerlikler var:
- Hepsi "tutunamayan"lardır: Selim Işık, Turgut Özben, Hikmet Benol, Coşkun... Hepsi modern şehir yaşamında kendilerine yer bulamayan, toplumsal normlara yabancılaşan, içe dönük, sorgulayıcı karakterlerdir.
- Hepsi eylemsizdir ya da eylemsizliğe sürüklenirler: Karar anını erteleyiş, yapamama hali, donukluk onların ortak özelliğidir.
- Hepsi bir iç mahkeme kurar: Kendi vicdanlarıyla hesaplaşırlar, sürekli kendilerini yargılarlar, samimiyetlerini sınarlar.
- Hepsi postmodern şehirli insanın bunalımlarını yaşar: 1960-70'lerin Türkiye'sinde modernleşme ve geleneksellik arasında sıkışmış, kendilerini ifade edemeyen, toplumla uyuşamayan bireylerdir.
Oğuz Atay Kendi Samimiyet Buhranını mı Yazdı?
Şunu söyleyebilirim: Karakterler arasında sadece benzerlik değil, doğrudan Oğuz Atay'ın yaşamından beslenen ortak bir ruh hali var. Oğuz Atay'ın hayatını, özellikle Yıldız Ecevit'in biyografisini okuduğunuzda, karakterleriyle arasındaki bağları görmemek neredeyse imkânsız.
- Babasının baskısıyla istediği hayatı yaşayamamış bir mühendis olmak
- Babası ile kurulamayan iletişim ve iç hesaplaşma
- İntihar eden arkadaşlar
- İçe kapanıklık, yalnızlık, samimiyet arayışı
- Tamamlanamayan büyük projeler
- Modernleşme sürecinde kimlik krizi
Tüm bunlar hem Oğuz Atay'ın hem de karakterlerinin ortak deneyimleridir.
Kesin yargıya varmaktan kendimi alıkoyuyorum çünkü sanat ve hayat arasındaki ilişki her zaman bu kadar doğrudan değildir. Ama şunu rahatlıkla söyleyebilirim: Oğuz Atay'ın romanları, yazarın kendi samimiyet buhranının, kimlik krizinin, toplumla uyuşamamanın, babayla hesaplaşmanın ve modern Türk aydınının varoluşsal ızdırabının tezahürüdür.
Karakterleri farklı olsa da, hepsi aynı ruh halinin farklı tonlarıdır. Ve bu ruh hali, Oğuz Atay'ın ta kendisidir.
Son kararı size bırakıyorum...
Not: Oğuz Atay sadece karakterlerinde değil, dilinde de bu samimiyet buhranını yaşar. İroni, parantez içi sesler, üstkurmaca teknikler... Sanki söylerken söylediğini bozar, söylediklerinden kaçar. Çünkü samimiyet sadece söylemek değil, söyleyememenin de farkında olmaktır. Belki de bu yüzden romanları bu kadar dokunaklı, bu kadar "bizim" gibi...